- ΑΡΘΡΑ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΗΒΑΣ

Η λατρεία του Ελικώνιου Ποσειδώνα στο Πανιώνιο της Μικράς Ασίας

 Του Κωνσταντίνου Ν. Θώδη, ιστορικού ερευνητή της Μικράς Ασίας του Αιγαίου

 

Η λατρεία του Ελικώνιου Ποσειδώνα στο Πανιώνιο συνδέεται με την Αχαϊκή καταγωγή των Ιώνων.

Γράφει ο Κ. Παπαρηγόπουλος: “..Μετά τας Αιολικάς αποικίας εκτίσθησαν αι Ιωνικαί. Οι Ίωνες εξωσθέντες υπό της Αιγιαλείας υπό των συμπιεσθέντων αυτόθι από της λοιπής Πελοποννήσου Αχαιών, ήλθον ως φυγάδες εις την Αττικήν και κατώκησαν αυτόθι επί τινά χρόνον”.Μετέπειτα μετανάστευσαν στη Μικρασιατική Ιωνία, όπου εξακολουθούσαν να έχουν ως προστάτη θεό τους τον Ποσειδώνα, αποκαλώντας τον, όμως, όχι “Ελίκιον” (εκ της Ελίκης), αλλά “Ελικώνιον” (εκ του όρους Ελικώνος) με τη λατρεία του οποίου είχαν εξοικιωθεί πριν από τη μετανάστευσή τους. Στην Ελίκη, άλλωστε, ο Ποσειδώνας δεν είχε κάνει ακόμη τόσο αισθητή την παρουσία του, όπως το 373 π.Χ. Ο “Ελικώνιος” λοιπόν και όχι ο “Ελίκιος” Ποσειδώνας τους συμπαραστάθηκε και τους καθοδηγούσε κατά τον αποικισμό και αυτός ήταν τελικά που υπερίσχυσε ως “πατροπαράδοτος” και “πατρογονικός” στην αναγέννηση της λατρείας τους και κατέστη προστάτης το Πανιωνίου Ιερού.
Ως προς την προέλευση της λατρείας των Ιώνων της Μικράς Ασίας από τον Ελικώνιο Ποσειδώνα,έχουμε σημαντικές αναφορές από τον Αρίσταρχο.Τα επιχειρήματα του Αρίσταρχου, σχετικά με το επίθετο “Ελικώνιος”, που αποδίδετο στον Ποσειδώνα, παρουσιάζουν ορισμένη μεθοδολογική ακρίβεια”.Ο Απολλόδωρος, μαθητής του Αρίσταρχου, ήταν ο πρώτος που αφιέρωσε ένα ολόκληρο έργο στα ετυμολογικά. Ήταν το έργο του “Περί ετυμολογιών”. Σε ένα άλλο έργο του, το “Περί Θεών” ανέλυσε τα ονόματα των Ελλήνων θεών, για τα οποία, υπάρχει μόνο μία εξαίρεση, το όνομα “Ελικώνιος”, το οποίο προέρχεται από έναν γεωγραφικό όρο. Ο Απολλόδωρος, αναφέρει τη γνώμη του στον Αρίσταρχο, ο οποίος προτίμησε να συνδέσει το επίθετο με το όρος Ελικώνα στη Βοιωτία.

Ο Αρίσταρχος ήταν αντίθετος με την προέλευση του επιθέτου από την Ελίκη, μια πόλη στην αρχαία Αχαΐα, γνωστή για την παλιά λατρεία της στον Ποσειδώνα. Ο Καλλίμαχος δε, την αποκαλεί συντρόφισσα του Ποσειδώνα “ἐρχομένην, Ἑλίκη τε Ποσειδάωνος ἑταίρη”.Η προέλευση του επιθέτου εκ της “Ελίκης”, εκτός των άλλων πηγών, αναφέρεται και από τον Κλειτοφώντα από τη Ρόδο, σύμφωνα με τον οποίο, η αρχαία λατρεία του Ποσειδώνα στην Ελίκη, κληρονομήθηκε αργότερα από τους Ίωνες της Μιλήτου καθώς και στην Καρία. Ο Αρίσταρχος αντιτάχθηκε σε αυτή την ετυμολογία με το επιχείρημα, ότι δεν ήταν φωνολογικά ορθή. Κατά τη γνώμη του, αν το επίθετο προέρχεται από την Ελίκη, θα έπρεπε να ήταν “Ελικήιος” (όπως διαμορφώνεται από το “Ελίκη” συν την κατάληξη – ιος ).

Αντίθετα, ο τύπος “Ελικώνιος” δεν θα μπορούσε να προκύπτει από το “Ελίκη”, διότι υπάρχει το επίθεμα -ων,το οποίο με την προσθήκη της κατάληξης -ιος θα έμενε ανεξήγητο. Το επίθετο σχηματίστηκε έτσι από το” Ελικών” συν την κατάληξη -ιος και ως εκ τούτου έπρεπε να προέρχεται από το βουνό Ελικώνας στη Βοιωτία, μια περιοχή ιερή για τον Ποσειδώνα. Οι υποστηρικτές της ετυμολογίας του όρου εκ της “Ελίκης”, θα μπορούσαν να παραθέσουν ένα απόσπασμα από την Ιλιάδα, όπου η Ήρα προτρέπει τον Ποσειδώνα, για να βοηθήσει τους Έλληνες “οι δε τοι εις Ελίκην τε και Αιγάς δώρ’ ανάγουσι”.

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο για το Πανιώνιο στο mikrasiatis.gr